Donderdag 28 augustus 2025

Geschiedenis, Filosofie & Levensbeschouwing

emer. prof. dr. Bruno Naarden

Een grote en veelzijdige Amsterdammer: Nicolaas Witsen (1641-1717)

Nicolaas Witsen (1641-1717): koopman, VOC-bestuurder, Ruslandkenner, verzamelaar, cartograaf, geleerde en burgemeester van Amsterdam in moeilijke tijden. Aan de hand van tientallen platen toont prof. dr. Bruno Naarden hoe deze steenrijke koopman en belangrijke geleerde zich als burgemeester inspande om gevaarlijke wateroverlast te bestrijden, vele vreemdelingen gastvrijheid te bieden, een stadsoproer te beëindigen en hoe hij worstelde met de economische achteruitgang van zijn stad als gevolg van de vele oorlogen waarmee Amsterdam te maken kreeg.

Nicolaes Witsen In het Amsterdam van de zeventiende eeuw maakte een kleine groep gefortuneerde regenten de dienst uit. De vier burgemeesters, die toen over de stad regeerden, gebruikten hun vrijwel onbeperkte macht om er nog rijker van te worden. De familie Witsen leefde al sinds het begin van de zestiende eeuw in Amsterdam waar zij als succesvolle kooplieden steeds meer invloed kregen in het stadsbestuur. Nicolaas vader, Cornelis Witsen, was een vermogend man die ook herhaaldelijk burgemeester van Amsterdam is geweest.

Na zijn rechtenstudie in Leiden nam Nicolaas deel aan een diplomatieke reis naar Moskou. Hij zou daarna uitgroeien tot de centrale figuur in de toen zeer belangrijke handel op Rusland. Hij steunde hierbij op zijn achterneef en levenslange vriend Andries Winius die naar Rusland was geëmigreerd en hoge functies kreeg in de tsaristische regering. Witsen zou zich ontwikkelen tot de voornaamste Ruslandkenner van zijn tijd. Hij maakte een grote kaart en schreef een omvangrijk werk over de enorme, maar nog vrijwel onbekende gebieden als Siberië, Centraal Azië en Mongolië. Al eerder had hij een dik boek over de Nederlandse scheepsbouw gepubliceerd.

Nicolaes Witsen heeft het ambt van burgemeester dertien maal gedurende één jaar uitgeoefend. Hij was een ijverig man met een grootplichtsbesef. Toen de Franse protestanten uit Frankrijk verbannen werden, deed Witsen zijn best om deze vluchtelingen aan een bestaan in Amsterdam te helpen. Als VOC-bestuurder liet hij koffieplanten opkweken in de Amsterdamse Hortus om op grote schaal koffie te kunnen verbouwen in Suriname en Indonesië. Hij maakte de zeevaart veiliger door te zorgen voor een goed functionerend loodswezen, het plaatsen van bakens en het bouwen van vuurtorens. Aangezien het laagelegen Amsterdam regelmatig onderliep, legde Witsen waterkeringen in de stad aan om het zoute water van de Zuiderzee tegen te houden. Twee maal zat hij langdurig aan het front in België om toezicht te houden op de financiering van de oorlogen waarbij Nederland betrokken was. Hij kreeg grote bekendheid als gastheer en gids van tsaar Peter de Grote tijdens diens langdurig verblijf in Nederland.

Witsen was een goede bemiddelaar tussen strijdende partijen. Tussen ruziemakende godsdienstige groepen in Amsterdam bijvoorbeeld, maar vooral in de voortdurende conflicten tussen zijn stad en de machtige stadhouder en legeraanvoerder, prins Willem III van Oranje. Dankzij Witsen verwierf de prins de steun van Amsterdam voor zijn stoutmoedig plan om met een grote vloot Engeland te veroveren en daar koning te worden. Maar de langdurige oorlogen tegen Frankrijk van de Nederlands-Engelse koning-stadhouder berokkenden Amsterdam veel schade. Witsen maakte zich grote zorgen over de economische achteruitgang, maar zag zich genoodzaakt een oproer van de ontevreden Amsterdamse bevolking te onderdrukken.

Prof. dr. Bruno Naarden
Voormalig directeur van het Oost-Europa Instituut aan de Universiteit van Amsterdam. Hij leidde in de afgelopen jaren een internationaal team dat de wetenschappelijk activiteiten van Nicolaas Witsen onderzocht en waardoor een aantal hedendaagse publicaties van en over Witsens werk in het Nederlands, Engels en Russisch mogelijk werden.

De samenstellers van het Historisch Sprekers Archief hebben grote zorgvuldigheid betracht bij het verzamelen en citeren van de gegevens die hoofdzakelijk afkomstig zijn uit de archieven van de Koninklijke Industrieele Groote Club en eerder via de website openbaar gemaakte data. Mocht U een aan- of opmerking hebben over de teksten en/of afbeeldingen, dan verzoeken wij u contact op te nemen met de redactie via clubinfo@igc.nl.